ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1353
سفرنامه شاردن ( فارسى )
پزشكان دربار حرمت بسيار دارند ، و گرامىترين افراد دربار به شمار مىروند . اين گروه هر زمان در دربار بيمارى شيوع يابد و آنان از معالجت بيماران درمانند ستارگان و ديگر اجرام فلكى را مقصّر مىشمارند ، و اخترگران را گنهگار مىدانند كه چرا نتوانستهاند پيش از وقوع آن حوادث بد دفع نحوست كنند . روز چهارم از ورود فرستاده بلخ آگاه شدم . بلخ كه ما اروپاييان جزو تاتارستان مىناميم ، و مردم مشرق زمين آن را ازبكستان مىگويند در مشرق درياى خزر واقع است . اين فرستاده از ديدار كردن من بسيار شادمان شد . وى معادل بيست هزار اكو اجناس مختلف ولايت خود را كه مشتمل بر ريوند و لاجورد و از اينگونه چيزها بود همراه داشت ، و سخت مايل بود آنها را با برخى جواهراتم مبادله كند اما بر سر قيمت به توافق نرسيديم . چند روز بعد در ديدارى ديگر دعوتم كرد به بلخ سفر كنم . گفت اگر بدانجا بيايى امير بلخ با لطف و محبّت زياد با تو رفتار مىكند ، و جواهراتت را به بهاى خوب مىخرد . در جوابش گفتم : چنان كه شنيدهام ازبكان مردمانى خشن و بىرحم و بدند ، با بيگانگان خاصه با آنان كه بر مذهبشان نباشند ستم بسيار مىكنند ؛ و او جواب داد : ايرانيان از اينرو ما را آزار دهنده و خشن و بدخو معرفى مىكنند تا بيگانگان را از مراودت و داد و ستد كردن با ما برحذر بدارند . اين تبليغات زهرآگين همه دروغ است ، و من در همين اصفهان هر قدر وثيقه بخواهى مىسپارم ، و ضامن مىدهم كه جان و مال تو و همهء همراهانت كاملا مصون از تعرّض باشد . در جوابش گفتم : چند روز مهلت بده تا دربارهء اين سفر فكر كنم ؛ و چون مردّد بودم در اينباره با چند تن از افراد صاحب نظر ، و بازرگانان دانا و تجربت آموخته مشورت كردم ، و هيچيك مصلحت ندانست رنج اين سفر پرخطر را بر خود هموار كنم . آنان ضمن حكايتهاى بسيارى كه از جنايات و آدمكشيهاى بزرگان و امراى بلخ كردند گفتند : چند سال پيش چند تن از بازرگانان زودباور ارمنى به دعوت امير محل بدان سرزمين عزيمت كردند و همه كشته شدند و داراييشان به تاراج رفت . جز اين چندان حكايتهاى ديگر از خونريزيها ، غارتگريها ، بدرفتاريها ، زندگى كثيف ، و طرز بد تغذيهشان بر من خواندند كه به طور كلّى از رفتن به بلخ منصرف شدم . مردمان آن سرزمين بر عموم كريه منظرند . همه راهزن مىنمايند . لباس پوشيد - نشان بسيار زشت ، و خانههاشان آنقدر كثيف است كه به وصف نمىگنجد . اتاقهاى مسكونى همراهان فرستاده امير بلخ انباشته از پليدى و كثافت بود . براى تهيّهء گوشت